Zeolitholan í Nólsoy

Í meir enn 200 ár eru vakrir soðsteinar úr Skítinum í Nólsoy sendir til jarðfrøðisøvn um alt Evropa

Stutt sunnanfyri Nólsoyarbygd á vestaru síðu liggur Skíturin. Suðuri á Skítinum er eitt helli við kúputum lofti og víðum gólvi nakrar metrar yvir sjóvarmálan. Tað er ber ikki til at koma til hellið frá landið av. Einasti máti er at vitja hellið við Skítin við báti í góðum veðri.



Á teim gomlu máliborðskortunum frá fyrst í 1900-talinum til 1990’ini er viðmerkt, at Skíturin er ein zeolithola. Henda lýsing er horvin á teim nýggju kortunum og við hesi navnastriking hvørva kanska eisini minniríku søgurnar um fremmandar vitjanir og fremmandar steinheystingar í meir enn 300 ár.

Søgubrotini um jarðfrøðiligu leitingarnar í zeolitholuni eru spennandi. Hellið bleiv kent millum fremstu jarðfrøðingar í Evropa, og søgurnar reisa eina gátu um, hvussu holan hevur sæð út fyri 200 árum síðan.

Zeolitholan bleiv víðagitin í Evropa
Fleiri kend vísindafólk hava vitjað í zeolitholuni og á henda hátt gjørt helluna suðuri á Skíti í Nólsoy til eitt kent stað um alt Evropa. Í 1700-talinum bleiv tað modernað at byggja upp jarðfrøðisøvn og serliga at savna inn vøkur steinsløg. Hellið varð kent sum eitt av teim bestu støðunum til innsavning av ávísum sløgum av soðsteinum. Steinsløg frá hellinum sigast í dag at vera at finna á teim flestu eldru jarðfrøðisøvnunum kring alt Evropa.



Hesar frágreiðingar frá vitjanum í zeolit-holuni eru samstundis ein gáta. Tær elstu keldurnar greiða frá einum helli, har fleiri hundrað fólk kundu goyma seg fyri sjórænarum. Bátar kundu takast upp, og tað var so myrkt at fara inn í tann innasta partin, at neyðugt var at hava faklar við. Hvussu mundi hellið síggja út síðst í 1700-talinum? Er tað sama hellið tey øll tosa um?

Brot úr søguni um zeolit-holuna við Skútan í Nólsoy
Nøkur brot úr dagbókum og greinum frá vitjanum í zeolitholuni í árunum 1789 til 1815 eru savnaði saman her.

1789: Isaac Benners, sum luttók á Stanley ekspeditiónini til Føroyar í 1789 lýsir vitjan teirra í Nólsoy tann 15.juni. Hann lýsir vøkru soðsteinarnar, sum teir finna, og hann lýsir eina djúpa og myrka holu, sum teir fara inní faklum og lanternum. Henda hola er ikki til longur, og vit kunnu bert gita, hvar hon man hava verið.
.. having the day before agreed with Capt Flore to accompany him about 3 miles by Sea to visit a curious Cavern on the base of a Mountain, the general rendezvous was appointed to be on board the John at 12 oClock, for this purpose Wright and myself set out for on board. .. We soon arrived at the foot of the Mountain Nalsat and found all the Rocks Basaltes with most beautiful Crystals, the Grotto or Cave was difficult to get in. For this purpose procured some Torches, and we had Candles and lanthorns. We now collected excellent specimens of all and after satisfying ourselves, and throwing away what we did not want and what even would be esteemed rare and valuable in many Countries, we set out to Visit an Old roman Catholic Church on the Southern parts of Stromoe.
(The Journals of the Stanley Expedition to the Faroe Islands and Iceland in 1789. Volume 2: Diary of Isaac S. Benners. s.44)

1789: James Wright frá Stanley ekspeditiónini leggur afturat:
Where we landed the rock hung over the sea from a great height. From below we dug out some of the Fine Zeolite in various forms that perhaps was ever found. Mr. Crawford and I went to the extremety of a caverne 10 or 12 yards in length, which in most places was so narrow as barely to allow one to squeeze himself thro. I observed what I thought was fine white zeolite in the act of forming – we got ourselves very wet by water percolating through the Rocks.
(The Journals of the Stanley Expedition to the Faroe Islands and Iceland in 1789. Volume 1: Introduction and diary of James Wright. s. 33)

1800: Jørgen Landt, prestur, gevur út bók um Føroyar. Landt lýsir hellið í Nólsoy og greiðir eisini frá tí djúpu holuni, sum er so myrk at neyðugt er at hava ljós við sær.
On the western side, a little above the level of the sea, is a deep cavity in the rock, capable of containing several hundreds of people, and as the rock projects over the mouth of it, they would be completely concealed from the view of those sailing past it: from this cavity an aperture proceeds almost though the whole island; it is entirely dark, and in some places can be passed with difficulty; but people have penetrated so far into it, that they could hear distinctly the roaring of the waves at the other side of the island.
(Landt, Jørgen. 1800. Description of the Feroe Islands s. 53)



1805: Giesecke vitjar í Føroyum og eisini í zeolitholuni. Hann savnar inn tilfar og skrivar frágreiðing, sum alt tykist at vera horvið aftur.
Giesecke er eitt kapitul fyri seg, sum kanska meir enn so nógv onnur lýsir tíðina á sín merkiliga hátt. Hann byrjaði sum sjónleikari og operasangari í Wien, har hann m.a. skrivaði Gandafløjtuna saman við Mozart í 1791.
Í 1794 skiftir hann navn og arbeiðsleið og fer at lesa jarðfrøði. Hann kemur á rannsóknarferð til Føroyar í 1805 og síðan til Grønlands 1806. Her gerst hann avskorðin frá umheiminum til uml 1813 vegna Napoleonskríggi, sum herjar í Evropa og Norðuratlantshavinum.
Frágreiðing hansara úr Føroyum og møguliga eisini grótsavnið tykjast at hvørva heilt. Kanska tey enda í stóra eldinum, tá eingilsmenn bumba Keypmannahavn. Óvissan hevur tó gjørt, at fólk hava leitað eftir handritinum og steinsavninum í yvir 200 ár.
Í 1813 sleppur Giesecke úr Grønlandi aftur. Hann sendir alt grótsavnið við einum skipi og kemur sjálvur til Onglands við tí næsta. Tað vil so illa við, at skipið við grønlendska grótsavninum verður tikið av fronskum sjórænarum. Eitt enskt skip hertekur sjórænaraskipi og øll lastin verður førd inn til enska havn og seld á uppboðssølu. Thomas Allan, jarðfrøðingur í Edinburgh, sum vitjaði Føroyar árið fyri, hoyrir um hetta, og tað eydnast honum at uppkeypa grótsavnið hjá Giesecke úr Grønlandi. Hann handar honum savnið aftur, og teir gerast vinmenn. Giesecke fær starv sum professari í mineralogi við universitetið í Dublin.

1810 og 1812: Sir George Steuart Mackenzie og Thomas Allan, jarðfrøðingar við universitetið í Edinburgh, vitja Føroyar. Teir geva út greinir um ferð teirra til Føroyar fylgjandi árini.

Thomas Allan skrivar í grein síni um Føroyar í 1813, at hann undrast á, at føroyingar sjálvir vísa vøkru steinunum so lítlan áhuga. Thomas Allan (1813): An Account of the Mineralogy of the Faroe Islands.
The Faroe Islands being so celebrated as the source of the finest zeolites and calcedonies, which decorate the cabinets of Europe, I there expected to find a perfect magazine of every thing magnificent of that natre; and never doubted that we should meet with people in plenty, who, if they had not objects of this description to despose of, would at least be able to conduct us to the places where they were to be procured. I was therefore surprised, that not one person in Thorshavn could give us any satisfactory information on the subject. Such is the indifference those beautiful productions of nature, so justly prized abroad, meet with in their own country. Our guide, Hans, who had also attended Sir John Stanley in the same capacity, told us, that that gentleman had supplied himself with zeolites from a cave in Nalsoe, about twenty-three years before; but that he had not been in it since. (s. 6)

Thomas Allan heldur fram og lýsir vitjan sína í hellinum í Nólsoy. Her nemur hann við gátuna og spurningin um hellið man vera nógv broytt seinastu 10 árini:
Almost the very first object that attracted our attention on landing, was the very remarkable appearances of fusion, on the surface of a bed of amygdaloid, mentioned by Sir George Mackenzie. These occurred on a point as nearly due east as possible from Thorshavn. Two miles south of this is the cave in which Sir John Stanley had found so many brilliant specimens of zeolite. It is described by Landt as a very remarkable cavern, not, however, for its productions of which he takes no notice, but as leading to a perforation said to pass so nearly through the island, that the noise of the waves on the opposite side may be heard at the extremity of it. This aperture I could not find; it may, however, be covered with debris, the place being so much altered since Hans our guide was there before, that he scarcely knew it to be the same.
It is situated considerably above the level of the sea in a soft amygdaloid, and presents an opening of about two hundred feet in length, while its inmost recess does not exceed eighty; in front it is nearly closed up with debris, which slope gradually into it, so that it is in may places quite low. Here both in the solid rock, and among the fallen fragments, we found specimens of zeolite in abundance, of the species Stilbite, Apophyllite and Chabasite. (s. 7)

1822: Kongilig resolutión staðfestir nakað um, at vakrir steinar úr Føroyum kunnu handast inn til statin, sum letur eina samsýning afturfyri. Føroyingar byrja at savna saman tilfar og senda til Danmarkar. Ein tann fremsti innsavnarin hesi árini er ivaleyst presturin Niels Lassen Holm í Kvívík, sum setti búgv á Stykkinum og kallaði hetta Solitude.